چهارشنبه, 16 بهمن 1392 10:50

عشق و تمدن

نوشته شده توسط 
این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)

      در قرآن مجید آیه هائی وجود دارد که مبیّن و مثبت محبت خدای رحمن نسبت به برخی از بندگان او می باشد. در بیشتر این آیات، علت بروز و شکوفائیِ این محبت به طور صریح، در برخی دیگر به طور غیر مستقیم بیان و ابلاغ شده است.
      آنچه در این رابطة ویژه برای مؤمن واقع بینی روشن و بی نیاز از برهان می نماید اینست که این مقام « مقام محبوبیت » و این محبت ساده و رایگان ظهور و بروز نیافته، تا فرد از سرمایه هائی ارزشمند و بسیار و بسیار عالی، لطیف، پرجاذبه، زیبا و... برخوردار نبوده است، محبت حق را جلب نتوانسته است.
     از سوئی، هیچ مؤمن حقیقت نگری نمی تواند بپذیرد که کار انسانهائی تا بدانجا بالا گیرد که محبوب حق واقع شوند، ولی از شناختِ گوهر و لوازم و مؤلفه های تمدن محروم بوده و در نتیجه متمدن نباشند؛ چه او را معتقد آنست که اگر اینان متمدن نباشند، پس در همۀ جهان حتی یک فرد متمدن وجود نخواهد داشت! چه هرگز نمی تواند بپذیرد که خداوند مقام معشوقی را متوجه انسان غیر متمدن ساخته، از میان این همه انسان فقط همینان ( غیر متمدنان ) را محبوب خود قرار داده و با همینان به معیت رسیده باشد.
     این باور برکت بارِ بینش افزای نه تنها ما را با یکی از بشکوه ترین و هوشرباترین پیامدهای ایمان ـ چنانکه قبلاً هم اشارتی رفت ـ و زمینه های بالیدنش ( محبت و معیت خدای رحمان ) آشنا می دارد، که ما را به این دقیقۀ بارور و سرنوشت ساز رهنمون می شود که: می توان به گونه ای تردید نابردار و ابطال ناپذیر گوهر، مؤلفه ها و زمینه های تحقق و شکوفائی تمدن معنیدار را در پرتو آیات مبارکه ای که بدین مهم پرداخته اند، شناسائی و معرفی نمود؛ تا آنیکه می خواهد خود را به قله های بشکوه تمدن معنیدار رسانیده و از برکات توصیف نابردار و ارزش ناپیدای بهره مند شود، هم زمینه ها برایش روشن باشد؛ و هم راه و روش و ابزار مورد نظر.
    طبیعی است که کار ما در این مورد معین، تنها نقل آیات مربوطه بوده و شرح و تفسیر عالمانه ـ عارفانة دقایق و نکات آنرا به کتب معتبر قوم ارجاع می داریم.
    در پایان این بخش، توجه خوانندگان محترم را به دستۀ دیگری از آیات مبارکۀ قرآنی جلب خواهیم کرد که مبیّن و مثبت « معیت » الهی با بندگان او می باشد. باورمان بر اینست که از طریق آشنا شدن به رازهای نوازشگر و دل انگیز آیات مربوط به امر معیت نیز، انسان مؤمن می تواند به گوهر تمدن و به گوشه هائی از مؤلفه ها و زمینه های ظهور و شکوفائیش دست یافته و با خاطری جمع، خود را از حوزۀ تبلیغات خفقانبار و ذلت آمیز چپاولگران جهان غرب و مزدورانشان نجات داده، حقیقت تمدن و تمدنِ حقیقی را از منابعی سراغ و در زمینه هائی دنبال نماید که انسان را تا رسیدن به مرتبۀ معشوق حق بودن و معیت هوشربایش عزّ مکانت می بخشد.

      لَّا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * ممتحنه 8
     « [ اما ] خدا شما را از کسانی که در [ کار ] دین با شما نجنگیده و شما را از دیارتان بیرون نکرده اند باز نمی دارد که با آنان نیکی کنید و با ایشان عدالت ورزید؛ زیرا خدا دادگران را دوست می دارد * . »

      * ... فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * الحجرات 9
    « ... میان آنها دادگرانه سازش دهید و عدالت کنید، که خدا دادگران را دوست می دارد. * »

      * ... وَ إِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * مائده 42
     « ... و اگر داوری می کنی، پس به عدالت در میانشان حکم کن که خداوند دادگران را دوست می دارد. *»

      * ... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ * آل عمران 159.
      « ... پس، از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه، و در کار[ها] با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن، زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست می دارد * »

      * بَلَىٰ مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقَىٰ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * آل عمران 76
      « آری، هر که به پیمان خود وفا کند، و پرهیزگاری نماید، بی تردید خداوند، پرهیزگاران را دوست می دارد. * »

     * ... فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * توبه 4
      « ... پیمان خویش را با آنها به آخر برسانید، زیرا خداوند پرهیزگاران را دوست می دارد. * »

      * ... كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِندَ اللَّهِ وَعِندَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدتُّمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * توبه 7
      « چگونه مشرکان را با خدا و رسولش پیمانی خواهد بود جز آنان که در مسجد الحرام با آنها پیمان بستید؛ تا زمانی که بر پیمانشان وفادار ماندند شما نیز پایدار باشید ـ خداوند پرهیزگاران را دوست می دارد *. »

     * ... إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ * بقره 222
     « ... خداوند توبه کاران و پاکیزگان را دوست می دارد. * »

     * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَّمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ * توبه 108
     « هرگز در آنجا مایست، چرا که مسجدی که از روز نخستین بر پایۀ تقوی بنا شده، سزاوارتر است که در آن [ به نماز ] ایستی. و ( در ) آن، مردانی اند که دوست دارند پاک سازند، و خدا کسانی را که خواهان پاکی اند دوست می دارد. * »

     * وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ مَا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكَانُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * آل عمران 146
     « و چه بسیار پیامبرانی که همراه او توده های انبوه، کارزار کردند؛ و در برابر آنچه در راه خدا بدیشان رسید، سستی نورزیدند و ناتوان نشدند، و تسلیم [ دشمن ] نگردیدند، و خداوند، شکیبایان را دوست می دارد. *»([1])

     * إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ * صف 4
      « در حقیقت، خدا دوست دارد کسانی را که در راه او صف در صف، چنانکه گویی ریخته شده از سُرب اند، جهاد می کنند. * »

     يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ * مائده 54 .
      «  ای کسانی که ایمان آورده اید، هرکس از شما از دین خود برگردد. به زودی خدا گروهی [ دیگر ] را می آورد که آنان را دوست می دارد و آنان [ نیز ] او را دوست دارند. [ اینان ] با مؤمنان، فروتن، [ و ] بر کافران سرافرازند. در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی ترسند. این فضل خداست. آن را به هر که بخواهد می دهد. و خدا گشایشگر داناست. * »

      * قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ ... * آل عمران 31
      « بگو اگر خداوند را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد... * »

     * وَ أَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * بقره 195
     در راه خدا انفاق کنید، و خود را با دست خود، به هلاکت میفکنید، و نیکی کنید که خدا نیکوکاران را دوست می دارد. * »

     * وَ سَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * آل عمران 4 ـ 133.
     « و برای نیل به آمرزشی از پروردگار خود، و بهشتی که پهنایش [ به قدر ] آسمانها و زمین است [ و ] برای پرهیزگاران آماده شده است، بشتابید. * همانان که در فراخی و تنگی انفاق می کنند؛ و خشم خود را فرو می برند؛ و از مردم در می گذرند؛ و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد. * »

       * وَ مَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ إِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَ انصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ * فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَ حُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * آل عمران 8 ـ 147
     « سخن آنان جز این نبود که گفتند: « پروردگارا، گناهان ما و زیاده روی ما، در کارمان را بر ما ببخش، و گامهای ما را استوار دار، و ما را بر گروه کافران یاری ده. * پس خداوند، پاداش این دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد، و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد. * »

       * ... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * مائده 13
     « ... پس، از آنان درگذر و چشم پوشی کن که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد. * »

      * لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوا وَّ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوا وَّ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوا وَّ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * مائده 93.
     « بر آنان که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، گناهی در آنچه خورده اند نیست ـ به شرطی که پرهیزگار و با ایمان باشند و کارهای شایسته کنند. دگر بار پرهیزگاری کنند و ایمان بیاورند و بار دیگر تقوا پیشه کنند و نیکی پیش گیرند که خدا نیکوکاران را دوست می دارد. * »

      اینک طبق وعدۀ قبلی برآنیم تا خوانندۀ بیداردل خویش را به تلاوت دستۀ دیگری از آیات ( آیات مربوط به معیت ) میهمان نمائیم که تفکر و تعمق در جواهر بواطن آنها دل را نیرو، پشت را گرمی و پای را استواری بخشیده، نه تنها فکر مؤمن مخلص را تشحیذ می دارند که ذوق هماوائی او، برای رسیدن به قله های کمال را بیدار و فعال می سازند. آنچه در این رابطۀ ویژه به شدت قابل تأمل می نماید اینست که چرا خداوند معیت خود را در رابطۀ با گروههای رفاهمند، ثروتمند، قدرتمند و برخوردار از انواع توسعه، اعلام ننموده است؟! آیا اگر اصالت بر توسعۀ مادی و داشتنی های متنوع بود، خداوند حداقل در چند مورد معین، حضور محبت و معیت خود را نسبت به دارندگان آنها ابلاغ نمی کرد؟! آیا قاعدۀ لطف، این ابلاغ را واجب نمی ساخت؟! آیا...

     * ... وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ * بقره 194.
     « ... و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقوا پیشگان است. * »

     * ... قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ * بقره 249.
     « ... آنهایی که یقین داشتند که خدا را ملاقات خواهند کرد گفتند: بسا گروهی اندک که به خواست خدا بر گروهی بسیار چیره شدند که خداوند با پایداران است. * »

     * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ * بقره 153.
     «  ای مؤمنان از صبر و نماز کمک بگیرید که خدا با شکیبایان است. * »

      * ... فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ * انفال 66 .
      « ... اگر از شما صد نفر مقاوم باشند بر دویست نفر پیروز می شوند و اگر هزار نفر باشند به فرمان خدا بر دو هزار نفر پیروز خواهند شد و خداوند با صابران است. * »

      * ... ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنفُسَكُمْ وَ قَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ * توبه 36 .
     « ... این قانون است و پایدار. در آن ماهها بر خود ستم نکنید. و دسته جمعی با مشرکان پیکار کنید همانطور که دسته جمعی با شما پیکار می کنند و بدانید که خدا یار پرهیزگاران است. * »

      * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ الْكُفَّارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ * توبه 123.
     «  ای مؤمنان با کافرانی که به شما نزدیکترند پیکار کنید و باید در شما خشونتی احساس کنند و بدانید خداوند با پرهیزگاران است. * »

     * ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ * وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ * وَ اصْبِرْ وَ مَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ * إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوا وَّ الَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ * نحل 125 ـ 128.
     « با فرزانگی و اندرزی نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین طریق با آنها مباحثه کن، پروردگار گمراهان و هدایت شدگان طریقتش را بهتر می شناسد * اگر خواستید مجازات کنید تنها به مقداری که مجازات شده اید کیفر دهید و اگر شکیبائی پیشه کنید برای شکیبایان بهتر است. * صبر کن که صبر تو جز به توفیق خدا نیست و به خاطر آنها غمگین مشو و از نیرنگ آنان دلتنگ نباش. * زیرا خداوند با پرهیزگاران و نیکوکاران است. * »

     * وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ * عنکبوت 69 .
      « کسانی که در راه ما مجاهدت کنند به راههای خویش راهنمایی خواهیم کرد، و خداوند با نیکوکاران است. * »

       برای اینکه متوجه ژرفای اهمیت و ارزش هر کُدام از مقوله های ارجمند مربوط به آیات « محبت و معیت » بشویم، فقط به یک مورد دو تا اشاره نموده، از رازجویان این وادی تمنا می داریم تا با مراجعه به کتب اهل معرفت و حکمتِ قرآن، راز، اهمیت و ارزشِ سایر مقوله ها را به تحقیق نشینند. در کتب روائی ما به چند طریق و عبارت این مورد گزارش شده است که:

      * سُئِلَ النَّبِیُّ: مَا الاِحسانُ قالَ: اَلاِحسانُ اَن تَعبُدَ رَبَّکَ کَاَنَّکَ تَراهُ، فَاِن لَم تَکُن تَراهُ فَاِنَّهُ یَراکَ. ([2])
      « از رسول خدا (ص) پرسیدند: احسان چیست؟ فرمود: احسان آنست که خدایت را چنان عبادت کنی که گوئی او را می بینی، و اگر تو او را نمی بینی او تو را می بیند. »

      اهل معرفت به نیکی دریافته اند که رسیدن به این مقام های ارجمند ( مقام حضور و ـ یا حداقل ـ مقام محضر ) ممکن و میسر نتواند بود مگر اینکه سالک در مقام روح متمکن باشد؛ و یا اینکه ـ حداقل ـ در مقام قلب متمکن باشد. و هیچ کدام از این مقامات شایسته، در خور کار بچه صفت هائی که همۀ سرمایه های وجودی خود را بر سَرِ اسباب بازیهای آهنی، پلاستیکی و... گذاشته اند نتواند بود! و از همین روست که در رابطۀ به همین روایت داریم که: پیغمبر (ص)، این کلام را به مردی مردستان چون ابوذر گفت که:  ای اباذر خدای را چنان پرست که گویا او را می بینی و...!
      باید تأکید نمود که: این دستور متوجه به عبادات ویژه ئی چون نماز نبوده، بلکه مؤید آنست که در کلیۀ موارد، مواطن و ابعاد حیاتی ـ به عنوان مسلمی مخلص و موحدی که معتقد است: او را برای تعبد آفریده اند، و کلیۀ تلاشهایش، جز عباداتی متنوع نتواند بود ـ صادق بوده و عبد در کلیۀ نگرشها و گرایشها، حداقل متوجه این حقیقت می باشد که در محضر خدا بوده و زیر نظر او عمل می کند.
     « پیر هرات » با توجه به زمینۀ روایت یاد شده، در « صد میدان » خویش آورده است که:
     « از میدان مراقبت میدان احسان زاید. احسان آنست که سید ولد آدم (ص) روح قدس را (ع) گفت در جواب وی: « و ان تعبد الله کأنک تراه » ( خدای را پرستی چنانکه وی را می بینی ). اولی تر خلق بیافت این میدان سه مردند: یکی غرقه گشته در دریای توحید از زندگانی نومید، و دیگری واله گشته در هیبت، سیم غرقه گشته در وجد؛ هوا در عزم گم شده، و اسباب در جمع گم شده، و تفرق در وجد گم شده؛ از تن سمع پیدا و بس، و از زبان ذکر پیدا و بس، و از دل درد پیدا و بس؛ بدل دید، پنداشت که به عیان دید؛ از تلاشی انسانیت و خمود هوا و عنای علایق بدست. » ([3])

 



[1] ـ این آیه با آیات بعدی مرتبط بوده، و برخی از ویژگیهای آنان در آن جا مطرح شده است.

[2] ـ شرح اسماء الحسنی سبزواری، ص 39.

[3] ـ صد میدان، ص 47.

خواندن 1559 دفعه آخرین ویرایش در چهارشنبه, 28 اسفند 1392 18:45

بحر ادب

  • گلچین کتاب

  • عکس جمله

  • منتخب اشعار