پنج شنبه, 11 شهریور 1395 10:27

نظر پیوندی جمال

نوشته شده توسط 
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

     بر علاوۀ نظریات دانشمندان مکاتب فوق که به صورت بسیار اجمالی بحث آن گذشت، هستند دانشمندانی که برای زیبائی چند پهلو قایل بوده و یا زیبائی را از دو و یا چند دیدگاه مورد تأمل قرار می دهند؛ هر چند اینان را نمی توان جزء مکتب خاصی قرار داد، چه عقاید برخی از دانشمندان این مکاتب عندی و یا میتافیزیکی بوده و یا در برخی از موارد، به همین نوع نظریه انجام می پذیرد. لیکن از آنجائی که قبول دار شدیم آراء دانشمندان را به صورت دسته های ویژه و مکاتب مخصوصی بیان داریم، ذکر نظریات اینان نیز موجه و لازم می نماید.
     در بیان این نظریات کوشش ما درین است که فقط به ذکر عقاید اینان اکتفا ورزیم، چه نقد نظریات اینان از آن جهت که در برخی از موارد، مشابه عقاید گذشته گان است، زاید به نظر می رسد.

     «وانسلف» که قبلاً از وی نقل قولی مبنی بر انکار عینیت زیبائی نمودیم، گفته ئی دارد که هر چند نمی تواند بیانگر مستقیم عقیدة پیروان این دست باشد، ـ چه وی عینیت زیبائی را انکار دارد ـ باز هم نظر به اینکه معتقد به برخی عناصر گسیختۀ زیبائی هست آن را بیان می داریم. او معتقد است که: «زیبائی یک منظره به قوانین جغرافیایی، جوی و سایر قوانین طبیعی بستگی دارد. اما این زیبائی بیرون از اهمیت عاطفی این منظره وجود ندارد. و این در مورد هر پدیدۀ طبیعی مصداق دارد.» این گفته ما را به یاد نظریات ذهنیون زیبائی شناس می اندازد. نویسندۀ کتاب «شناخت زیبائی» (فیلسین شاله) درین مورد گفتاری دارد که جالب توجه است، وی با همۀ ایمانی که به شناخت حسی دارد، با روشن بینی کامل در مورد زیبائی سخن رانده است:
    «هر اثر زیبا به واسطۀ توازن (هارمونی) خود توجه تماشا کنندگان و شنوندگان را به خود جلب و به واسطۀ بیان حالی که دارد صور زیبا، افکار و تصورات عالی و عواطف جوانمردانه را در دل و ذهن آنان بیدار می نماید. صفت زیبائی به آثاری اطلاق خواهد شد که هم توازن داشته باشند و هم بتوانند فکر و اندیشه و حالت و کیفیتی را بیان نمایند.» وی برای روشن شدن مطلب می افزاید که: «توازن در یک یا چند حس و ذهن و بیان حال در دل و ذهن تأثیر می نماید. پس زیبا چیزیست که هم حساسیت و تمایلات عضوی و جسمانی و هم فهم و ذکاء و هم تمایلات عالی را ارضا نماید. و هر قدر حواس و ذهن و دل مجموعاً بیشتر ارضا شوند و نفوذ و تأثیر متقابل آنها عمیق تر باشد به همان اندازه زیبائی کامل تر است.»

     وی حظِ ناشی از زیبائی را از آنجا می داند که چون: «زیبائی حظ های حواس را با ترضیۀ دل و ذهن جمع می نماید، و در نتیجۀ تحریک همین بازی منظم تمام ملکات و قوای نفسانی و ایجاد هارمونی باطنی است که موجد حظ و شعف می گردد.»
     این دانشمند اختلاف نظر موجود در مورد زیبائی را با همین روش روشن ساخته است. چه اگر زیبائی را تنها مربوط به قوای حسی می دانست مجبور بود با روش منطقی علت اختلاف آراء را در مورد زیبائی شرح دهد و این کاریست بس مشکل ـ البته با ایمان به ادراک حسیِ تنها، مشکل است ـ لذا با این روش پای ذوق را به میان کشیده و در کنار حواس صحبت از دل می کند و «اختلاف ذوقی را بالاخره موجد اختلاف در طرز تشخیص و دوست دانستن زیبائی» می داند.

     «پر آندره» دانشمند زیبائی شناس فرانسوی درین مورد راهی کاملاً مخصوص به خود برگزیده، جلوه های زیبائی را در سطوح مختلف و مراحل جداگانه یی مشاهده می دارد. به عقیدۀ او زیبائی انواعی دارد، عالی ترین درجۀ زیبائی، زیبائی الهی است؛ شکلِ دیگر زیبائی را باید در طبیعت جستجو کرد و بالاخره نوع دیگر آن را در هنر انسانی. که البته روشن است اگر کسی برای طبیعت خالقی فرض کند، می داند که لازمۀ خلقت جهان از طرف خالق آن خلقتی است زیبا و گمان می کنم لزومی برای زیبائی الهی که چیز نامرئی و فوق حسی است باقی نماند.
     «وینگل مان» (1717 ـ1767) نیز در مورد زیبائی عقیده یی دارد که مشابه نظر پر آندره می نماید، وی می نویسد: «زیبائی بر سه نوع است. 1 ـ زیبائی صور؛ 2 ـ زیبائی تصور که بروز خود را در مرتبۀ نقش (به نسبت هنر شکل Plostic ) بدست می آورد؛ 3 ـ زیبائی بیان که فقط در حضور دو شرط نخستین امکان ظهور دارد.» هستند عدۀ دیگری که به این نوع نظریه پردازی معتقد بوده مانند «روسکین»([1]) و «لورد کمیس»([2])، که قبلاً در دستۀ ذهنیون نامش را گرفتم و
«یونگمان»([3]) ـ که معتقد است زیبائی در مرتبۀ نخست از صفات نامحسوس اشیاء (که همان تجلیات مجزاء است) است؛ در مرتبۀ ثانی زیبائی فقط با مراقبه در ما ایجاد لذت می نماید؛ در مرتبۀ ثالث زیبائی اساس و بنیاد عشق است. ـ را می توان نام برد.

     دانشمند دیگری که می توان وی را در این جرگه نام نویسی کرد «شیلر» است. وی از کسانیست که برخی از نظریات کانت را پذیرفته است ـ  مثل اینکه: منشاء زیبائی لذت و هدف هنر زیبائی است ـ  لیکن با اندکی تعدیل؛ چه کانت دارای اندیشۀ پندارگرا بوده موضوعیت زیبائی را انکار می کرد، لیکن بنا به قول این دانشمند: «... اگر چه زیبائی در واقع برای ما یک موضوع عینی است، از آنجا که بازتاب، شرط احساس زیبائی از طرف ماست، باز در عین حال زیبائی یک حالت ذهنی ماست. زیرا ذهن، شرطِ داشتن تصور زیبائی از جانب ماست. همچنان زیبائی شکل است از آن جهت که ما به آن می اندیشیم در عین حال زندگی است، از آن جهت که ما آن را احساس می کنیم خلاصه آنکه، زیبائی در یک زمان هم حالت ماست و هم کنش ما.»

     دانشمند بسیار برجستۀ دیگری که حق آن داشت تا نخست به نظریات وی می پرداختیم «لئون تولستوی» است. وی نیز با دانش و بصیرتی که داشته، نخست بین خیر و حق و زیبائی تمایزی اساسی قایل شده و سپس زیبائی را به دو قسمت برون ذات (عینی) و درون ذات (ذهنی) تقسیم نموده است. وی در فصل چهارم کتاب «هنر چیست» می نویسد: «... مفهوم زیبائی که افراد جامعه و زمان ما اینچنین سخت بدان پای بندند، واقعاً چیست؟ زیبائی به معنی ذهنی ـ Subjective ـ آنرا می دانیم که لذتی مخصوص برای ما فراهم آورد و بمعنای عینی ـ Objective ـ آنرا چیزی می دانیم که مطلقاً کامل است، زیبائی بدین معنا را فقط بدان سبب می پذیریم که از تجلی این «کمال مطلق» لذتی ویژه بر می گیریم. از اینرو، تعریف عینی زیبائی چیزی جز تعریف دگرگونۀ ذهنی آن نیست. در حقیقت هر دو مفهوم زیبائی، به لذتی مشخص که از جانب ما ادراک می شود تبدیل می گردند یعنی به عنوان زیبائی، چیزی را قبول می کنیم که موجب خوشی ما شود، بی آنکه اشتیاق و رغبتی در ما به وجود آورد.»

     وی در فصل هفتم کتاب خودش پس از تمیز بین مفاهیم خوبی و حق و زیبائی می نویسد: « اما زیبائی، اگر خود را با کلمات خرسند نکنیم و از آنچه ادراک می کنیم سخن گوییم، زیبائی چیزی جز مایۀ خوشی نیست. مفهوم «زیبائی» نه فقط با مفهوم «خوبی» هماهنگ نیست، بلکه تا اندازه یی مخالف آنست... هر اندازه خود را تسلیم زیبائی کنیم به همان اندازه از «خوبی» کناره جسته ایم... مفاهیم زیبائی و حقیقت، نه تنها با مفهوم خوبی برابر نیستند... بلکه با آن موافق هم نیستند «حقیقت، توافق بیان موضوع، با اصل و جوهر آنست، و از اینرو یکی از وسایل بدست آوردن «خوبی» بشمار می رود، ولی حقیقت فی نفسه نه خوبی است و نه زیبائی است، و حتی با آن دو توافق هم ندارد.»

     هر چند با ارائه ی نظریات متضاد و پر اختلاف فلاسفه و دانشمندان درین موضوع، خود بخود روشن می گردد که مسئلۀ زیبائی با وجود آنکه همۀ افراد بشر از آن لذت هایی برده اند تا کجاهای سخن بدرازا و مغلطه ها کشیده شده است، و شاید علت این امر در پیچیده بودن ساختمان خود بشر بوده باشد همچنانکه گاهی می توان عکس آنرا نیز گفت یعنی اینکه ناشناخته و پیچیده بودن خود امر زیبائی؛ لیکن با همۀ اینها اگر توانسته باشد این مقاله چیزی را ـ ولو اینکه آراء و عقاید دانشمندان را در مورد زیبائی ـ روشن کند، نویسنده از آرامش خاطر برخوردار خواهد بود. درخواست و التماس ژرف من اینست که با کمک و اظهار علاقۀ هر چند بیشتر در روشنی این بخش بیفزایید.
     حیف است پیش از آنکه بدین بحث خاتمه بخشیم این چند نقل قول را اضافه نکرده باشیم. نیچه در پاسخ اینکه زیبائی چیست می گوید:
     «هیچ چیز زیبا نیست. فقط انسان زیباست (یا) آنچه انسان منحط را نجات می دهد فقط زیبائی است.» «لوکنت دولیل»([4]) از خود پرسش می نماید: آیا ممکن نیست که پرستش زیبائی از تمام ادیان دیگر جاودانی تر باشد؟
     «تنها پرستش زیبائی ثابت و جاودانی خواهد بود؛ مرگ می تواند عوالم متزلزل و لرزان را متلاشی سازد، ولی زیبائی همیشه شعله ور است و همه چیز از آن زندگی می گیرند.»
     و بالاخره این اعتقاد بسیار نیرومند و حماسیِ قابلِ دقت «پول لویی کودیه» و «ستاندال» مبنی بر اینکه: «زیباترین اعمالی که انسان می تواند انجام بدهد عبارت از مقاومت در برابر زور و قدرت است.»

 

[1] ـ Ruskoin

[2] ـ Lord Cames

[3] ـ Iungamann

[4] ـ Le conte de lisle

خواندن 348 دفعه آخرین ویرایش در پنج شنبه, 11 شهریور 1395 12:19

بحر ادب

  • گلچین کتاب

  • عکس جمله

  • منتخب اشعار